ज्यानमारा तानसेन बुटवल सडक

पाल्पा । सिद्धार्थ राजमार्ग तानसेन बुटवल र बर्तुङ राम्दी खण्ड तथा तानसेन तम्घास सडक पाल्पा जिल्लामा कालोपत्रे भएका सडक हुन् । यी सडकमा भएका दुर्घटनाबाट दश वर्षको अवधिमा तीन सयभन्दा बढीको ज्यान गयो भने एक हजार मानिस घाइते भए । जिल्ला ट्राफिक कार्यालय पाल्पाको अभिलेखले यो तथ्यांक उजागर गर्दछ, ‘पाल्पामा वर्षेनी सबैभन्दा धेरै मानिस मर्ने कारण हो सडक दुर्घटना ।’ तीनभन्दा बढीले ज्यान गुमाउने र एक सयभन्दा बढी अंगभंग हुने यी सडक यात्रीका लागि निकै डरलाग्दो बन्दै आएको छ ।

सरकारी बजेटमा 'ज्यानमारा सडक'

२१ भदौ २०५४ को दिउँसो पाल्पा सदरमुकाम तानसेनबाट बुटवलका लागि छुटेको बस अपरान्ह ३ बजे बुटवलपाल्पा सडक खण्डको तल्लो सिद्धबाबा मन्दिर नजिकै सडकमा थुप्रिएको पहिरोमा चिप्लिएको २०० मीटर तल तिनाउ नदीमा खस्दा ३९ यात्रुमध्ये ३२ जनाको घटनास्थलमै मृत्यु भयो भने सात जना गम्भीर घाइते भए। २०५३ सालमा त्यही स्थानमा भएको दुर्घटनामा आठ जनाको ज्यान गएको थियो। ३९ किलोमीटर लामो बुटवलपाल्पा खण्डमा गत १५ वर्षमा ९३ जनाको मृत्यु र ३०० भन्दा बढी अंगभंग भएका छन्।

४ भदौ २०६२ मा गुल्मीबाट बुटवल जाँदै गरेको बस र बुटवलबाट तानसेन आउँदै गरेको ट्रक बेलुकी ५ बजे तल्लो सिद्धबाबा नजीक दुइटा गाडी पास नहुने ठाउँमा आइपुगे। चालकहरूले ब्याक गर्दागर्दै माथिबाट आएको पहिरोले दुवै गाडीलाई छोप्दा ११ जनाको मृत्यु भयो, ४५ जना घाइते भए। २०५५ यता बुटवलपाल्पा सडकको चिडियाखोलादोभान खण्डमा पर्ने ७ किलोमीटर क्षेत्रमा मात्र ६४ जनाले ज्यान गुमाएका छन्। बुटवलपाल्पा सडकमा घुम्तीपिच्छे दुर्घटना भएका छन्। सिद्धबाबा, झुम्सा, केराबारी, जोरधारा, रातमाटे, हिउँदेखोला, कालीमाटी र २४ माइलमा दैनिकजसो दुर्घटना हुन्छ।

११ भदौ २०७० मा बुटवलबाट गुल्मी हिंडेको लु १ च ४६०८ नम्बरको मारुती कारलाई बिहान ११ बजेतिर पाल्पाको मदनपोखरा४ ठुम्रे आइपुग्दा सडकमाथिबाट खसेको ठूलो चट्टानले किच्दा दुई जनाको घटनास्थलमै मृत्यु भयो। पहिरो र चट्टान खसिरहने त्यस ठाउँमा सडक डिभिजन कार्यालयले खसेका ढुंगा हटाए पनि रोक्ने उपाय कहिल्यै नगरेको जीप चालक शिव घर्तीमगर बताउँछन्।

यो सडकमा करोडौं बजेटको बाह्रैमासे मर्मतसम्भारसँगै दुर्घटना बढिरहेको छ। जिल्ला प्राविधिक कार्यालय पाल्पाका इन्जिनीयर प्रेम बस्याल माटोको पत्रले अड्याएको चट्टाने भीर खोस्रेर सडक बनाउनु यो खण्डको मूल समस्या भएको बताउँछन्। यहाँ हिउँदमा सडक माथिबाट ढुंगा र वर्षामा पहिरो खसिरहन्छ। पाल्पाबाट बुटवल जाने यही एउटा सडक हो”, तानसेन१२ धरमपानीका बासिन्दा ध्रुव खनाल भन्छन्, “वर्षेनि करोडौं खर्चेर मान्छे मार्न सडक बनाए जस्तो भएको छ।

मान्छेले खाएको सडक

सिद्धबाबा क्षेत्रमा १० वर्षलाई पुग्ने योजनामा ठेक्का लागेको दोस्रो वर्षमै उही प्रकृतिको अर्को ठेक्का लाग्छ । जिविस पाल्पाका पूर्वसभापति झपेन्द्र जीसी सिद्धार्थ राजमार्गका ठेकेदार र कर्मचारीका लागि सडक मर्मत बाह्रैमासे दशैं भएको बताउँछन् । प्राविधिकहरु भने स्टमेट र संरचनागत स्टक्चर काम नमिल्ने दावी गर्दछन् । सिद्धबाबा क्षेत्रको भौगोलिक संरचना नै सडक बनाउन हुने खालको छैन । उनीहरु भन्छन्वर्षौंदेखि यो सडकमा सार्वजनिक यातायात चालक बर्तुङ्ग९ पाल्पाका जुद्धबहादुर कार्की, तानसेनका ऋषि श्रेष्ठ र शिव घर्तीमगर लगायतका चालकहरू भने यो सडकलाई इन्जिनीयर, कर्मचारी र ठेकेदारहरूले मिलेर खाएको बताउँछन् । दुइ दशकदेखि यस सडकमा गाडी चलाउँदै गरेका कार्की ठेकेदारले सडक बनाएको भन्दै छड राखेर माटोले छोपिदिने गरेको बताउँछन्। एउटा टायरले टेकेर हिंड्नुपर्ने हुन्छ । रोकिंदा पहिरोको डर, कुदाउँदा पल्टने खतरा।

मिलेमतोको धन्दा

सिद्धार्थ राजमार्गको दायाँबायाँ २५ मीटर जमीन छुट्याइए पनि फराकिलो बनाउने काम कहिल्यै भएन । मर्मतमा प्रशस्त बजेट आउँछ, तर गुणस्तरीय निर्माण सामग्री प्रयोग र दक्ष जनशक्तिबाट नियमित सुपरीवेक्षण हुँदैन । मिलेमतो टेन्डरबाटै शुरू हुन्छ । नाम उल्लेख गर्न नचाहने एक जना ठेकेदार सडकका कर्मचारी, टेन्डर थुत्ने गुण्डा र स्थानीय संघसंस्थादेखि चुल्ठेमुन्द्रेसम्मलाई बजेट छर्दा ४० प्रतिशत जति सकिने बताउँछन्। त्यसरी पैसा छरिएको असर कामको गुणस्तरमा पर्छ। गुणस्तर नियन्त्रणमा इन्जिनीयर इमानदार रहेछन् भने पनि ठेकेदारले सुपरभाइजरलाई मिलाउँछ। सुपरभाइजर मिलेपछि सिमेन्ट, छड, गिट्टी, बालुवा केहीको पनि जाँच हुँदैन।

धरापै धराप

२०२८ सालमा खोलिएको बुटवलतानसेन सडकमा ग्रेड मिलेको छैन । पहाडमा बढीमा ९ ग्रेडसम्मको उकालो गाडी चलाउन उपयुक्त मानिन्छ, तर यहाँ ११/१२ ग्रेडसम्मको उकालो छ। यो सडकमा दैनिक ५०० भन्दा बढी हेभी र २००० साना गाडी चल्ने गरेको पश्चिम क्षेत्रीय ट्राफिक कार्यालय बुटवलको रेकर्डले देखाउँछ। जबकि, हेभी गाडीका लागि यो साँघुरो सडक धरापै हो। त्यसमाथि, सडकमा न 'सेन्ट्रल लाइन' छ न त किनारामा पिल्लर र अरू संकेत नै। ट्राफिक संकेत, डिभाइडर केही छैन”, जीप चालक राजु थापा मगर भन्छन्, “वर्षा लागेपछि त यो सडक आफैं हिंड्न थाल्छ।

रूपन्देहीको सुनौलीबाट पोखरासम्मको १८० किलोमिटर सडकलाई सिद्धार्थ राजमार्ग भनिन्छ। पाल्पा डिभिजन सडक कार्यालयमा करीब २० वर्ष ओभरसियर रहेका तानसेनका जुठे महर्जन का अनुसार, भारतीय इन्जिनीयरहरूले डिजाइन गरेको यो सडक शुरूमा ६ फिटको थियो। २०१८ सालमा बुटवलतानसेन सडक खोल्दा बम पड्काएर फोरिएको कुहिरेभीर खण्ड अहिले पनि त्यस्तै साँघुरो छ। बमको थर्कनले माथिमाथिसम्म धाँजा फाट्यो”, महर्जन भन्छन्, त्यसयता जान थालेको पहिरो कहिल्यै रोकिएन।